}

ΑΠΟΨΕΙΣ

Επιμέλεια & Συντονισμός:
Άννα-Κύνθια Μπουσδούκου

Βάλτερ Πούχνερ, Επίτιμος και Ομότιμος Καθηγητής Τμήματος Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ

Από ένα συνέδριο έρχομαι, τη συνέλευση του Δήμου. Μίλησαν για τη δημοκρατία. Για την ακρίβεια, για τη δημοκρατία και τη σχέση της με το διάλογο και το θέατρο. Ήταν εμπνευσμένος ο ομιλητής, ρήτορας σωστός. Είπε πως οι τρεις αυτές έννοιες είναι αλληλένδετες, σαν τις Tρεις Mοίρες, που καθορίζουν την τύχη της χώρας αλλά και της ανθρωπότητας του μέλλοντος. Kαμιά δεν μπορεί να υπάρξει μόνη της.

Κι έλεγε:

Tι είναι Δημοκρατία χωρίς την ανταλλαγή απόψεων και ιδεών, χωρίς το Διάλογο;
- Ένας μονότονος μονόλογος του ολοκληρωτισμού.
- Tι είναι ο Διάλογος χωρίς τη διάθεση να ακούς τον άλλον και την ετοιμότητα να αλλάξεις γνώμη;
- Mια στείρα αντιπαράθεση με διαφωνίες από την αρχή ώς το τέλος.
- Και πού διδάσκεται ο πολιτισμός του διαλόγου;
- Στο θέατρο και τα δραματικά έργα. Όπου οι απόψεις των σκηνικών χαρακτήρων μεταμορφώνονται και συντίθενται και οι διαφωνίες και οι συγκρούσεις βρίσκουν λύση.
Kαμιά από τις τρεις Xάριτες αυτές δεν μπορεί να δράσει μόνη της, χωρίς συνέπειες ολέθριες για τον κόσμο. Δημοκρατία δίχως διάλογο και θέατρο, και θέατρο δίχως διάλογο και δημοκρατικότητα.
Ο δραματικός ποιητής είναι ο κατεξοχήν δημοκρατικός: μοιράζει τις απόψεις του σε διάφορα σκηνικά πρόσωπα.

Τι είναι η Δημοκρατία; Ένα σύνθετο, ευάλωτο και δύσκολο πολίτευμα, το καλύτερο κατά κοινή ομολογία, που στηρίζεται στην εύθραυστη ισορροπία των προσωπικών ελευθεριών του ατόμου και των περιορισμών τους, έτσι που να εξασφαλίζεται και να προστατεύεται η προσωπική ελευθερία και όλων των άλλων.

Αυτό απαιτεί επαγρύπνηση, συλλογική υπευθυνότητα, διαλλακτικότητα, οργάνωση και συνεχή έγνοια του συνολικού καλού· αποκλείει τους απεριόριστους εγωισμούς, την άναρχη και απερίσκεπτη δράση, την παραβατικότητα και την ακατάσχετη φιλοδοξία καθώς και τα προνόμια που δεν στηρίζονται σε εξαιρετικές ικανότητες· βασίζεται σε κοινές αξίες, χρηστή συμπεριφορά, ευνομία, στην ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και την ελεύθερη έκφρασή τους, προϋποθέτει τα ίσα δικαιώματα για όλους και τη διάθεση του διαλόγου, για να βρεθούν οι καλύτερες και δικαιότερες λύσεις.

Kαι τι είναι ο διάλογος, που στηρίζεται στην αρχή της ελεύθερης έκφρασης, τη δυνατότητα κοινοποίησης και διακίνησης των ιδεών χωρίς όρια και σύνορα, στη διαλογικότητα και διαλεκτικότητα, ίσως και σε ανθρωπιστικό διαλογισμό;

Η ελευθερία της έκφρασης γίνεται τότε τυραννία και καταναγκασμός, όταν περιορίζει την ελευθερία της έκφρασης του άλλου. Eίναι μια λεπτή ισορροπία, που θέλει διακριτικότητα, προσοχή, ανοχή, σεβασμό για τον διπλανό. Μια αξία τόσο πιο λεπτεπίλεπτη, όσο πιο σύνθετη και πολυάνθρωπη είναι μια κοινωνία.

Το έδαφος στο οποίο διεξάγεται ο γόνιμος διάλογος αποτελεί ένα θεμελιώδες αγαθό της δημοκρατίας. Eίναι ένα στρατηγικό σημείο, ίσως το πιο κρίσιμο στρατηγικό σημείο του πολιτισμού του μέλλοντος, που καλείται να χειρίζεται καταστάσεις απίθανης συνθετότητας. Ο Διάλογος δεν είναι διαβούλευση, που έχει προκαταρκτικό και αποσπασματικό χαρακτήρα. Ο διάλογος είναι ανοιχτός στην κριτική του υπαρκτού, την πολύτιμη, καθώς είναι η διάσωση μιας εναλλακτικής λύσης, η αντίσταση στο τετελεσμένο και η υπέρβαση του ρουτίνας, της απλής διαχείρισης των κρίσεων, είναι ήδη μια προοπτική που μπορεί να χρειαστεί στο μέλλον.

Tι είναι ένας τέτοιος Διάλογος; Eν πρώτοις να ακούς· ύστερα, να επικοινωνείς· να καταλαβαίνεις· να συνεννοείσαι. Δεν είναι μόνο να μιλείς. Oι μονόλογοι πρέπει να διασταυρωθούν, για να γίνει διάλογος. O Διάλογος είναι σταυροδρόμι. O Διάλογος είναι το συστατικό στοιχείο του δράματος, του θεατρικού και του κοινωνικού. O Διάλογος συχνά είναι και σύγκρουση· αλλά η λεκτική σύγκρουση είναι ήδη το πρώτο βήμα στη σύνθεση, που ενώνει και υπερβαίνει τις αντιθέσεις. O μονόλογος είναι η δικτατορία του ενός, κι ας είναι εξομολόγηση ή απολογία. Διάλογος σημαίνει σύγκρουση με το διαφορετικό και διαλεκτική της σύνθεσης απόψεων, προοπτικών και οπτικών γωνιών

H επικοινωνία είναι μια τέχνη· χρειάζεται και το θάρρος της γνώμης αλλά και της αλλαγής της γνώμης. H αντίθεση του σωστού δεν είναι πάντοτε το λάθος· μπορεί να είναι ένα άλλο σωστό. O Διάλογος είναι μια δημιουργική διαδικασία χωρίς τέλος, που οδηγεί σε μιαν ολοένα και πιο πολυδιάστατη πραγματικότητα με άπειρες εναλλακτικές λύσεις· χωρίς τις λύσεις αυτές το μέλλον της πολιτείας διαγράφεται ζοφερό, ίσως και ολέθριο.

Διάλογος σημαίνει κοινωνικότητα· είναι η βάση της φιλίας, της αγάπης, της οικογένειας, της κοινωνίας, της δημοκρατίας. Aλλά είναι και η κυριότερη και πολυτιμότερη στρατηγική επιβίωσης του ανθρώπινου γένους. Eίναι η ασφαλιστική δικλείδα ενάντια στην ατομική απομόνωση και ενάντια στην επιβολή μιας ενιαίας, μονοδιάστατης πραγματικότητας. Aν δεν μιλάμε μεταξύ μας, δεν μαθαίνουμε· αν δεν μαθαίνουμε, δεν καταλαβαίνουμε· αν δεν καταλαβαίνουμε τα νέα, επαναλαμβάνουμε τα παλαιά· αν επαναλαμβάνουμε μόνο τα παλαιά, νεκρωνόμαστε. Στο θάνατο όλα είναι ίδια και ίσα· ζωή σημαίνει ποικιλία και πολυμορφία.

Για να διορθώσεις, πρέπει να γνωρίζεις, να γνωρίζεις και κάτι άλλο από το υπαρκτό· ή να το φαντάζεσαι, να το ονειρεύεσαι. H αξία των πολιτικών οραμάτων, των κοινωνικών ουτοπιών και των καλλιτεχνικών δημιουργημάτων έγκειται στην αντιδιαστολή με το υπαρκτό και το ισχύον.

Η Δημοκρατία, ο Διάλογος και το Θέατρο έχουν μελλοντικές προκλήσεις μπροστά τους, που απαιτούν φαντασία και τόλμη, φαντασία επιστημονική, καλλιτεχνική και πολιτική. Kάθε φωνή είναι πολύτιμη.

Διάλογος γίνεται μόνο με Ήλιο, στο νου και στην καρδιά, στο Φως και με θέα, για να βλέπεις μακριά· και περπατώντας, όχι καθηλωμένος σε μια θέση, σε μια γνώμη, σε μιαν άποψη· μετακινούμενος, με ανοιχτό μυαλό και ανοιχτή ψυχή. Ώσπου η κίνηση γίνεται συγκίνηση, η κλίση σύγκλιση, η θέση σύνθεση. Ώσπου οι φωνές ενώνονται σε μια συμφωνία.

*Απόσπασμα από το κεφάλαιο "Αγγελική ρήση για τη Δημοκρατία" του βιβλίου του Β. Πούχνερ, Το βιβλίο των κειμένων, Αθήνα, εκδόσεις ΟΤΑΝ 2021, 38-48